Наши се сите зборови што ќе ги изговориме и што ќе осознаеме што значат, а туѓи – само тие што сè уште не ги знаеме

2026-03-17 - 07:56

Романот „Три Марии“ од Оливера Ќорвезироска, во издание на „Арс Либрис“, дел од „Арс Ламина – публикации“ е добитник на наградата „Роман на годината“ за 2025 година. Од сè срце му се заблагодарам на жирито и особено на „Две Марии“ на Славко Јаневски од каде што тргнаа моите „Три Марии“. Им се заблагодарувам на сите претходници со кои се занимавам децении наназад, за да им се оддаде заслужената почит, за да им се навратиме, да ги реактуелизираме, да ги стркаламе нивните зборови како џамлии во нашите реченици, или нашите писма да ги испрпелкаме во нивните како во шеќер во прав, да ги пофатиме и размрсиме заплетканите нишки на континуитетот или на дисконтинуитетот... Со добивањето на оваа награда, имам чувство како претходниците – преку Славко Јаневски, здружени со современиците (членовите на жирито), да ми возвраќаат за почитта и грижата и за едните и за другите. Не знам што ќе се случело и дали воопшто нешто ќе се променело или ќе останело какво што беше, доколку наградата ја добиев на 35, 40 или 50 години. Дали ќе напишев повеќе книги отколку што напишав; дали ќе напишев подобри (или полоши) книги од тие што веќе ги напишав. Но, сепак, со сигурност знам дека сега ништо нема да се случи по наградата, ниту, пак, нешто ќе се промени. Се радувам, се разбира, но ќе продолжам трипати да читам, еднаш да пишувам, како и досега. Ќе продолжам да се радувам и на туѓите награди и книги, не само на своите. Сакам да им посакам на сите млади колеги, особено на оние кои допрва започнуваат со оваа работа – акцентот да го стават и трајно да го позиционираат на читањето, не на пишувањето; зашто, за да може да се напише она што не се случило поубедливо и подобро отколку што би било доколку се случело, мора да се прочита дури и ненапишаното, а не пак напишаното, рече Ќорвезироска на соопштувањето на добитникот на престижната награда, што се одржа во просториите на Друштвото на писателите на Македонија. Покрај „Роман на годината“, Ќорвезироска за „Три Марии“ ги доби и: наградата „Стале Попов“ на ДПМ за најдобро прозно дело за 2025 година, како и „Рациновото признание“, со што стана првиот македонски писател што ги добил овие три престижни признанија за едно исто дело. Романот-басма „Три Марии“ е внимателно осмислен омаж на Славко Јаневски, којшто не е класична посвета, ниту римејк на конкретно дело. Исто така, на корицата на романот е употребен детаљ од сликата „Бош“ од Славко Јаневски, а дизајнот е дело на Марко Трпески. Романот содржи три самостојни приказни за три различни жени, кои носат исто име – Марија, и кои сакаат да го напуштат моменталниот живот поради грешна љубов. Своја или туѓа. Иако станува збор за современ роман од нашево време и од нашиов микропростор (Скопје), во него има етнообичаи од североисточна Македонија: китење младоженец со пари, погребување мртовец со кукла... како и свадбарско „мавиле“ од велешкиот крај. Фолклористичките обичаи, верувањата и суеверијата, црните судбини, фатуми и карасевди се мотиви што во извесна смисла го „оправдуваат“ поднасловот роман-басма. Оливера Ќорвезироска (1965, Куманово) е авторка на следните книги: „Трети кат“ и „Високите бели“ (поезија); „Кифличката Мирна“ и „Мојот брат од тринаесеттиот кат“ (романи за деца); „Дедо Миле“, „Зорки и Цветка“ и „(С)обувки“ (сликовници); „Отвораат ли сништата работа“, „Еден текст и една жена“ и „На полпат“ (критика и есеистика); „Заклученото тело на Лу“, „Аб’т“ и „Три Марии“ (романи за возрасни); „Страдањата на младиот лектор“, „(С)плетени раскази“, „Две перници“, „(Со)шиени раскази“, „Новелички без шеќер“, „Улиците што ги нема“ и „Престапни години“ (раскази за возрасни). Застапена е во дваесетина антологии на современиот македонски расказ, објавени дома и во странство. Нејзините раскази се преведувани на англиски, француски, унгарски, албански, чешки, српски, бугарски, словенечки, полски, руски, германски и грчки јазик. Ќорвезироска е повеќекратен добитник на значајни награди за расказ во Македонија, а за „(С)плетени раскази“ во 2003 година ја има добиено наградата за најдобра проза на Друштвото на писателите на Македонија „Стале Попов“. Член е на ДПМ и на Македонскиот ПЕН-центар. Можете ли да ни кажете за Вашето патување во литературата и што ве инспирираше да почнете да пишувате? Не можам јасно да се сетам од кога точно почнав да пишувам, но одлично се сеќавам кога почнав да читам. Не лектири, не тоа што мора, туку тоа што не мора. Децата во нашето маало во Куманово беа поголеми од мене и од брат ми, и тие главно читаа романчиња што се купуваа во трафики. Машките – стрипови, девојчињата – љубовни романчиња. Моето патување во литературата, како што велите, почна со задолжителните лектири и незадолжителните љубовни романчиња. Од лектирите најмногу ја сакав „Човек амфибија“ од Александар Белјаев, од романчињата „Среќен квартет“. Кон крајот на основното училиште самата себеси си ја купив „Нуркачко ѕвоно“ од Влада Урошевиќ (бескрајно ми се допаднаа форматот и корицата, беа различни од сè што бев видела дотогаш), за полуматура, од една сосетка која веќе студираше во Скопје, на подарок ја добив првата збирка раскази „Семејно време“ на Давид Албахари и потоа одеднаш сè се забрза и ме однесе право во градската библиотека „Тане Георгиевски“ (седум-осумнаесет минути од нашата куќа), каде што продолжив да одам често и да останувам долго. Мислам дека можеби прв пат почнав да пишувам токму таму, во читалницата на библиотеката. Родена сте и израсната во Куманово. Како јазичниот и културниот идентитет на родниот град влијаеше на Вашето пишување? Сложен беше тој однос, кумановскиот дијалект е специфичен и јазот помеѓу тоа како зборувавме дома и на улица и како зборувавме на училиште (се школував на македонски јазик, се разбира) беше мошне голем. Зборовите од едното нешто се прелеваа во другото; од дијалектот во стандардниот јазик, но и обратно. Бев малку зашеметена од тој брз проток на погрешни и правилни зборови, погрешни и правилни форми. Од мала мислев дека луѓето се едни кога зборуваат на дијалект, а други кога зборуваат на стандарден јазик, дека не остануваат сосем исти. Мислам дека мојот нагласен интерес кон јазикот не само како средство на литературата туку многу често и како наративна цел, влече корени токму оттаму, од тоа сражение помеѓу „не зборувај како дома“ и „зборувај како што се зборува на училиште“; „не употребувај туѓи зборови“ и „тоа не е наш збор“... а всушност, наши се сите зборови што ќе ги изговориме и што ќе осознаеме што значат, а туѓи – само тие што сè уште не ги знаеме. Кога сфативте дека пишувањето ќе стане важен дел од вашиот живот? Со поаѓањето во гимназија, полека ми стануваше јасно дека читањето и пишувањето се нештата што најмногу ги сакам. Метафорично кажано, станав свесна дека близината на библиотеката „Тане Георгиевски“ до гимназијата „Гоце Делчев“ не е само случајност. Дали планирате однапред или идеите за пишување се развиваат природно? Ако под „природно“ подразбирате да се седне да се пишува пред бел лист, без да се има јасна идеја, никогаш не пишувам така. Планирам долго, размислувам за тоа што сакам да го напишам и во моментот кога ќе седнам да го отчукам – најчесто точно знам сè. Се разбира дека малку може да се отстапи, да ме заведе самото пишување, но тоа е незначително и главно останува на ниво на стил, на мала дигресија, нијанса, полирање на реченицата и сл. Почнувам да пишувам кога сè ми е веќе смислено и затоа понекогаш се чини дека пишувам брзо. Не е така, се разбира, зашто времето на подготовка, на размисла, на развивање на идејата не е видливо за никој друг. Така пишувам покуси форми, но така пишувам дури и романи. Го почнувам романот дури откако го „имам“ целиот во главата. Можеби токму поради тоа и не пишувам континуирано, туку расцепкано. Знаејќи ја приказната што сакам да ја раскажам до најмал детаљ, сеедно е дали ќе ја фатам од почеток, од средина или од крај. Кога ќе биде готова, само ја составувам, ја спојувам, ја монтирам. И, всушност, најмногу уживам во таа финална фаза. Вашето творештво опфаќа раскази, романи и детска литература. Кој жанр ви е најблизок и зошто? Долго мислев дека расказот за возрасни е мојот венчален книжевен жанр. За деца пишував кога децата ми беа мали и мислев дека тоа е тивок, минлив и краткотраен долг кон мајчинството. Но, ете, не било точно ниту едното ниту другото. Последните години во творечки фокус ми е романот, а и повторно полека се свртев кон книжевноста за деца. Така што, не би ни знаела да кажам кој жанр ми е најблизок, тоа зависи од конкретниот творечки период. Еднаш едно, другпат – друго. Библиографски гледано, на неколку збирки раскази пишувам по еден роман. Книгите, пак, со критика и есеистика си имаат некој сопствен ритам, независен од другите жанровски преокупации. За романот „Три Марии“ го добивте Рациновото признание, наградата „Стале Попов“ што ја доделува Друштвото на писателите на Македонија и „Роман на годината“. Што значат за Вас наградите воопшто? Како ги доживувате-како признание за сработеното или како обврска? Мора да признам дека и за мене беше изненадувачки што романот „Три Марии“ ги доби сите три награди за проза и роман во земјава. Тоа не е честа практика. Се радувам, се разбира, наградите се важни за нашата работа, за книгите што ги пишуваме воопшто, зашто придонесуваат за нивната видливост, но не смееме да дозволиме тие да ни бидат единствената цел! Не ми ни биле никогаш цел при пишувањето и мислам дека нема ни да ми бидат. Треба да бидеме поподготвени за недобивање, отколку за добивање награди, зашто за радост не ни треба подготовка. Не знам како ќе ми влијаело да сум добила три награди за една иста книга порано, на 30, 40... години, ама добивајќи ги сега, знам дека тоа нема апсолутно ништо да смени во моето книжевно секојдневие и творечка рутина. Ќе продолжам како и досега: трипати да читам, еднаш да пишувам. Наградите не ги доживувам како никаква обврска дека треба да направам нешто што не сум правела до сега. Ги доживувам само како признание за веќе направеното. Кое е симболичното значење на вашите три Марии и како тие ги одразуваат генерациските искуства на жените во Македонија? Моите Три Марии некако се надоврзаа на романот „Две Марии“ од Славко Јаневски, без да поземат ниту една содржинска нишка. Како чествување, како омаж со нежен допир. Романот на Јаневски се појавува во мојот роман како книга на полиците; еден од главните машки ликови се вика Славко. И толку. Моите Марии се три жени од различни генерации, со три засебни љубовни приказни и свадби, обединети со еден клуч, со еден стан кој се чини како решение за сите нив. Раскажани се во трето, во прво и во второ лице и тоа дава некаква различна перспектива. Сите ги проблематизираат сопствените избори, залудно обидувајќи се да ги коригираат. Само едната, најмладата, можеби ќе успее, но и тоа е оставено како отворен крај. Во овој роман не давам одговор на ниедно прашање, само ја исцртувам љубовта таква каква што би можела да биде, каква што е или каква што веќе била. Недостигаат театарска, музичка, ликовна, па и книжевна критика. Дали верувате дека постои „тишина“ на нашата сегашна литературна сцена и каква е одговорноста на критичарот денес? Повеќе би рекла дека постои врева отколку дека постои тишина на нашата литературна сцена. Од една страна критиката се потценува и се прогонува дури, од друга страна – авторството е презасилено, поларизирано, дури и меѓугенерациски недоволно сплотено. Има една неубава неподготвеност за недобивање награди и признанија, еден вечно спремен сомнеж во објективноста на што и да е кога одлуката не е во личен интерес. Не може да е објективно само она што нам лично ни одговара, а сè друго да е субјективно, пристрасно и нерелевантно. Таквите појави се деструктивни за општиот книжевен и културен развој. Треба да научиме да се радуваме и на туѓиот успех, не само на својот, без тоа не правиме ништо. Со згаснувањето на печатените весници мислам дека новинската критика го изгуби својот дом. На социјалните мрежи секој може да биде сè, и критичар и автор, и таа рана на нашето време треба да се види дали и како ќе се зацели. Може да помине, но може и да се разлути, да се засили и инфицира дополнително... Како уредник во издавачка куќа, како успевате да балансирате меѓу „критичкото“ потребно за туѓите ракописи и „креативното“ потребно за вашето сопствено пишување? Понекогаш мислам дека едното (критичкото) му одзема на другото (креативното, авторското), но најверојатно станува збор за додавање, не за одземање. Постојаниот контакт со туѓи ракописи, со туѓи авторски писма, генерално мислам дека ме држи во книжевна кондиција, дека ми го остри перото на некој начин... Разговараше: Невена Поповска фото: Арс ламина/ приватна архива