Меѓународна Асоцијација на Театарски Критичари – Порака од Џефри Ерик Џенкинс по повод Светскиот Ден на Театарот

2026-03-27 - 09:53

Светскиот ден на театарот, кој се одбележува секоја година на 27 март, одамна служи како потсетник за широкиот досег на театарот — неговата способност да ги преминува границите, јазиците и идеологиите во потрага по заедничко човечко разбирање. Оваа година, сепак, прославата пристигнува под сè подлабока сенка. Глобалниот пејзаж за театарот, новинарството и академската заедница сè повеќе се дефинира не со ширење, туку со стеснување — ограничување на опсегот како одговор на растечките политички и економски притисоци. Ако театарот служи како показател на слободата, тогаш читањето за 2026 година укажува на зголемена опасност. Седумдесетгодишнината на Меѓународната асоцијација на театарски критичари (IATC), која ќе биде одбележана овој мај во Крајова, Романија, претставува можност за преиспитување. Крајова, со својата долга театарска традиција и позиција како европска културна раскрсница, станува повеќе од место на одбележување. Таа станува симболична точка на собирање за размислување за тоа што значи критиката денес, во период на институционален притисок и културна неизвесност. Критичарите, често гледани како периферни или опонентни фигури, всушност се централни за екологијата на театарскиот живот. Ние документираме, интерпретираме, историзираме и предизвикуваме. Одржуваме запис за уметничките стремежи кој се спротивставува на бришењето, поедноставувањето и опаѓањето на институционалната меморија. Во момент кога самото новинарство е под опсада — финансиски, политички, идеолошки — улогата на критиката станува уште повитална. Без неа, театарот ризикува да стане ефемерен во најсиромашна смисла: не жива уметност одржувана преку дискурс и дебата, туку исчезнувачка, лишена од меморија, контекст и јавна одговорност. Притисоците што го обликуваат овој момент се и надворешни и самонаметнати. Во Соединетите Американски Држави, како и во делови од Европа, уметничките организации и академските институции сè почесто се впуштаат во превентивно приспособување, намалувајќи ги своите амбиции за да не привлечат внимание од оние што ги контролираат финансиските текови или регулаторните рамки. Ова е особено видливо во непрофитниот сектор, каде опстанокот често зависи од одржување на привид на „неутралност“ во средина во која самата неутралност станала нестабилна. Во градови како Чикаго, управните одбори — често составени од добронамерни, но претпазливи чинители — започнуваат да вршат поголемо влијание врз уметничкото програмирање. Резултатот е суптилна, но значајна промена: естетиката се подредува на институционалната сигурност, а тешките разговори околу расата, класата, родот и сексуалноста се оттурнуваат или пригушуваат. Она што се губи не е само естетската острина, туку и довербата во способноста на уметноста да одржи ризик, несогласување и вистинска средба. Таквите динамики се протегаат и надвор од локалното управување. На национално ниво во Соединетите Американски Држави, ситуацијата изгледа уште подраматична. Одлуката на управниот одбор на Кенеди центарот да ја затвори и „целосно да ја изгради одново“ институцијата означува пресвртница чии импликации сè уште се развиваат. Со децении, центарот функционираше како симболичен и практичен јазол за американските изведувачки уметности — место каде националниот идентитет и уметничкото создавање требаше, иако несовршено, да се сретнат и да се соочат. Неговото распуштање и повторно осмислување сугерира прекин во односот меѓу културата и државата што оди подалеку од административна реорганизација. Она што ќе произлезе на негово место можеби ќе носи слично име, но веројатно ќе отелотвори поинаков сет на вредности, приоритети и ограничувања, особено во начинот на кој го замислува „јавниот“ и формите на културно граѓанство што е подготвено да ги поддржи. На други места, влоговите се уште поголеми. Во Република Грузија, театарските уметници не само што ги рефлектираат политичките тензии, туку активно учествуваат во нив. Излегувајќи на улиците, уметниците се приклучуваат на протестите против влада што широко се перципира како нелегитимна и поврзана со авторитарно влијание. Некои се соочуваат со насилство, надзор и затворање како последица. Во Грузија, дистанцата меѓу репрезентацијата и дејството се урива. Сцената се проширува во јавниот простор, а перформансот станува форма на граѓански отпор, наместо коментар од безбедна дистанца. Низ Европа, финансиското штедење дополнително ги засилува овие притисоци. Намалувањето на јавните инвестиции во уметноста ги принудува институциите на сè поостри избори, понекогаш резултирајќи со укинување на цели програми што некогаш поддржувале експериментална и заеднички ориентирана работа. Кога голем берлински театар е принуден целосно да „нулира“ една програма, загубата не е само буџетска, туку и интелектуална, културна и генерациска. Секоја таква одлука го стеснува полето на можности, ограничувајќи не само кои приказни можат да се раскажат, туку и кои заедници можат да се препознаат себеси во изведбата. Во овој контекст, појавата на движења како „No Kings Day“ во Соединетите Американски Држави, кое ќе се одбележи на 28 март, добива јасна театарска резонанца. Овие собири, карактеризирани со својата масовност и перформативност, може да се разберат како акти на театар во проширена граѓанска смисла. Тие користат костим, визуелност, кореографија и колективно присуство за да артикулираат визија за политички живот заснована на уставни принципи, наместо на автократски импулс. Учесниците стануваат и актери и публика, реализирајќи заедничка посветеност кон владеењето на правото во реално време. Ако театарот, во својата суштина, е проба за граѓанскиот живот, тогаш ваквите настани ја демонстрираат неговата упорност надвор од институционалните ѕидови. Перформансот не е ограничен на сцените; тој продолжува да го организира животот во моменти на итност и солидарност. Што, тогаш, треба да се направи? Ако сегашниот момент е дефиниран со стеснување, театарот мора да одговори со проширување — не нужно во обем, туку во досег, имагинација и храброст. Тој мора да продолжи да гради мостови меѓу заедниците, спротивставувајќи се на искушението да се повлече во изолираност или институционална самозаштита. Ова значи прифаќање на различноста не како наметната обврска, туку како услов. Тоа значи поттикнување дијалог што е вистински споделен, наместо внимателно контролиран. Исто така значи повторно потврдување на поврзаноста меѓу театарот, новинарството и академијата како меѓусебно одржливи практики во момент кога секоја од нив слабее изолирано. Светскиот ден на театарот во 2026 година е помалку прослава, а повеќе повик за внимание. Тој нè потсетува дека слободите врз кои се темели театарот — изразување, истражување, собирање — не се ниту загарантирани ниту рамномерно распределени. Тие мора постојано да се афирмираат и бранат во практика. Да се слави театарот денес значи да се инсистира на неговата неопходност. Тоа значи да се потврди дека, дури и во времиња на ограничувања, човечкиот импулс да се собираме, да сведочиме и да раскажуваме приказни не може да биде изгаснат. Во таа упорност лежи не само опстанокот на уметноста, туку и можноста за поотворен и поврзан свет — каде перформансот останува витален простор на заедничко значење. Џефри Ерик Џенкинс е 14-ти претседател на Меѓународното организација на театарски критичари (AICT-IATC), професор и раководител на студиите за театар на Универзитетот во Илиноис, Урбана-Шампјан, и член на Факултетот на Институтот за откритија во Чикаго. Театарска младина на Македонија е членка и нацонален центар на (AICT-IATC) во нашата земја.